Ochrona przed roszczeniami zachowkowymi jest jednym z najsilniejszych motywów zakładania fundacji rodzinnej przez polskich przedsiębiorców. Mechanizm redukcji czasowej – sprawiający, że majątek wniesiony do fundacji jest stopniowo wyłączany z substratu zachowkowego – jest narzędziem efektywnym, ale nie jedynym. Dobrze zaprojektowany statut może znacząco zmniejszyć ryzyko i skalę roszczeń zachowkowych, działając jako uzupełnienie ochrony wynikającej z samego czasu trwania fundacji.
Dlaczego samo wniesienie majątku do fundacji nie eliminuje ryzyka zachowkowego?
Zachowek w fundacji rodzinnej to temat, który wymaga precyzyjnego rozróżnienia między tym, co fundacja robi z ryzykiem zachowkowym, a tym, czego nie robi. Wniesienie majątku do fundacji nie eliminuje zachowku jako instytucji prawnej – uprawnieni do zachowku wciąż mogą dochodzić swoich roszczeń, choć mechanizm ich obliczania i egzekwowania jest przy fundacji inny niż przy standardowym dziedziczeniu.
Majątek wniesiony do fundacji wchodzi do substratu zachowkowego, ale z zastosowaniem redukcji czasowej – im więcej czasu minęło od wniesienia, tym mniejszy procent wartości jest uwzględniany. Po wystarczająco długim czasie majątek wniesiony do fundacji przestaje być w ogóle brany pod uwagę przy obliczaniu zachowku.
Problem pojawia się, gdy fundacja jest zakładana krótko przed śmiercią fundatora – wtedy redukcja czasowa nie zdąży zadziałać i majątek w fundacji w dużej części lub całości wejdzie do substratu zachowkowego.
Jak statut może redukować ryzyko roszczeń zachowkowych?
Statut fundacji rodzinnej daje narzędzia do minimalizowania ryzyka zachowkowego, które działają niezależnie od mechanizmu redukcji czasowej. Pierwszym i najważniejszym jest przemyślane określenie kręgu beneficjentów i zasad przyznawania świadczeń.
Osoby uprawnione do zachowku, które jednocześnie są beneficjentami fundacji i regularnie otrzymują świadczenia, mają mniejszą motywację do dochodzenia roszczeń zachowkowych – szczególnie gdy wartość otrzymanych i planowanych świadczeń jest porównywalna z potencjalnym zachowkiem. Statut konstruowany z myślą o konkretnej strukturze rodzinnej może sprawić, że wszyscy potencjalnie uprawnieni do zachowku są włączeni do kręgu beneficjentów na warunkach, które czynią roszczenia zachowkowe ekonomicznie nieatrakcyjnymi.
Jaką rolę odgrywa wycena majątku przy obliczaniu zachowku?
Dziedziczenie w fundacji rodzinnej wiąże się z kwestią wyceny majątku wniesionego do fundacji – która nie zawsze jest oczywista, szczególnie przy udziałach w spółkach nienotowanych lub nieruchomościach o specyficznym charakterze. Wartość majątku przy obliczaniu zachowku ustala się według stanu z chwili wniesienia do fundacji i cen z chwili ustalania zachowku – co przy aktywach, których wartość znacznie wzrosła, może generować wysokie roszczenia.
Przemyślane zarządzanie tym ryzykiem – w tym dokumentowanie wartości aktywów przy ich wnoszeniu do fundacji – jest elementem, który może mieć duże znaczenie przy ewentualnych sporach zachowkowych.
Firma Marianski Group projektuje struktury fundacji rodzinnych z uwzględnieniem ryzyka zachowkowego, łącząc mechanizm redukcji czasowej z przemyślanymi zapisami statutowymi dotyczącymi beneficjentów i zasad wypłacania świadczeń.
